Tháng 8/2026 sẽ là cột mốc xóa sổ hoàn toàn cơ chế Revenue Sharing trên X. Thay vào đó là chương trình "Thưởng Nội dung Gốc" – một thuật ngữ nghe có vẻ trao quyền, nhưng khi đọc kỹ tài liệu công bố, tôi nhận ra thứ được gọi là "lượt hiển thị đủ điều kiện" thực chất là một oracle tập trung. Một cơ chế trả thưởng mà nhà sáng tạo không thể kiểm toán, không thể kháng nghị, và cũng không thể hiểu đầy đủ.
Hãy cùng bóc tách. X định nghĩa "Eligible Impressions" là số lần bài đăng xuất hiện ít nhất 50% trong newsfeed của người dùng Premium. Không phải lượt thích, bình luận, hay chia sẻ. Chỉ cần bài đăng hiện ra trong màn hình của một tài khoản trả phí là bạn được trả tiền. Nghe giống một mô hình quảng cáo cổ điển: nhà xuất bản bán không gian quảng cáo, và người sáng tạo là "mặt bằng" thu hút ánh nhìn. X giữ quyền định đoạt loại nội dung nào được "phân phối" – và do đó, ai được trả bao nhiêu.
Tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi thành lập nhóm học tập Ethereum Buenos Aires, lần đầu tiên tôi hiểu ý nghĩa của một hệ thống không có người đứng sau bảng điều khiển. Nhưng cơ chế này của X không giống vậy. Nó phụ thuộc hoàn toàn vào thuật toán gợi ý – một hệ thống mà nhà sáng tạo không thể kiểm tra, không thể khiếu nại, và không có bảng điều khiển phân tích công khai. Thuật toán chính là cơ chế phân phối, và nó có thể thay đổi bất cứ lúc nào chỉ bằng một dòng code.
Điều kiện tham gia cũng nói lên triết lý thiết kế. Bạn cần ít nhất 500 người theo dõi đã xác minh và 500.000 lượt hiển thị trong 90 ngày qua trên newsfeed của người dùng Premium. Đây là một cổng lọc dành riêng cho những người đã có sẵn sức hút. Với người sáng tạo trung bình – chưa nói đến người mới – con số này gần như là rào cản gia nhập. Trong khi đó, YouTube chỉ yêu cầu 1.000 người đăng ký và 4.000 giờ xem, hoặc 10 triệu lượt xem ngắn. TikTok Creator Rewards cần 10.000 người theo dõi và 100.000 lượt xem trong 30 ngày. X đẩy tiêu chuẩn lên cao hơn, đồng nghĩa với việc chương trình này không phải để chào đón tất cả.
Về mặt kỹ thuật, việc đo lường "50% hiển thị" đòi hỏi một hệ thống theo dõi viewport theo thời gian thực, kết hợp tín hiệu từ trình duyệt hoặc ứng dụng. Để chống gian lận, X phải phân biệt được traffic thật với robot, đồng thời gán quy cho đúng vị trí hiển thị: trang chủ hay hồ sơ cá nhân? Điều này tốn kém và dễ sai sót. Các nền tảng quảng cáo lớn như Google hay Meta đã mất gần hai thập kỷ để xây dựng hệ thống chống gian lận tương đối hoàn chỉnh. X, với một đội ngũ đã bị cắt giảm nhiều lần, sẽ làm được điều đó tới mức nào? Câu trả lời nằm trong khả năng bạn đọc có thấy được bảng phân tích chi tiết lượng hiển thị của chính mình hay không.
Trong các giao thức phi tập trung mà tôi từng nghiên cứu, nếu một oracle cung cấp dữ liệu để phân bổ phần thưởng, tất cả các bên đều có thể kiểm tra nguồn dữ liệu, tham gia vào quá trình đồng thuận, và thách thức kết quả. Người dùng có thể theo dõi từng block, từng giao dịch. Còn ở đây, "oracle" là thuật toán độc quyền của X. Bạn không biết tại sao một bài đăng được đề xuất cho 10.000 người trong khi bài khác chỉ tiếp cận 50 người. Bạn cũng không thể kiểm tra liệu 500.000 lượt hiển thị đang được đếm có thực sự đến từ người trả phí hay không. Cơ chế tin tưởng quan trọng hơn cơ chế khuyến khích – nhưng mảnh tin tưởng đó đang bị bỏ ngỏ.
Hãy nhìn vào dòng thời gian: X thông báo chương trình mới vào khoảng ngày 8/8, và ngừng nhận đơn cho cơ chế cũ cùng ngày. Các khoản thanh toán cuối của Revenue Sharing sẽ được gửi vào 14/8, 28/8 và 11/9 – trong khi đó, lần thanh toán đầu tiên của chương trình mới được "dự kiến" vào 28/8. Vậy là có hai dòng tiền song song trong cùng một khoảng thời gian. X đang cố tạo ra một quá độ mượt mà, nhưng với tôi đây là dấu hiệu của một hệ thống kế toán đang phải xử lý song song hai cơ chế tính toán khác nhau – nơi thường xảy ra lỗi thanh toán. Và cộng đồng sẽ không biết thực hư cho đến khi tiền không về tài khoản.
Điều đáng nói hơn là mô hình này đặt toàn bộ rủi ro lên vai nhà sáng tạo. Bạn không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm, không có quyền kháng nghị. Quan hệ giữa bạn và X là một mối quan hệ phụ thuộc kiểu mới: họ sở hữu hạ tầng, họ kiểm soát thuật toán, họ tự đặt ra luật chơi, và họ có thể thay đổi luật đó mà không cần sự đồng ý của bạn. Chỉ cần một bản cập nhật chính sách, toàn bộ thu nhập của bạn có thể bốc hơi. Khác với Bitcoin, nơi phần thưởng được phân phối bởi giao thức và bất kỳ ai cũng có thể trở thành người khai thác, ở đây phần thưởng do một thực thể duy nhất quyết định. Nếu ví của bạn nằm trên một blockchain, không ai có thể lấy đi tài sản của bạn mà không có chữ ký. Nhưng với chương trình này, X có quyền xóa tài khoản của bạn và mọi khoản tích lũy biến mất trong một giây.
Một điểm mù khác là rủi ro "game hóa" thuật toán. Khi thu nhập gắn với số lần hiển thị, nhà sáng tạo sẽ học cách tạo ra những bài đăng kích thích cảm xúc mạnh, gây tranh cãi, hoặc tối ưu theo đúng sở thích của thuật toán để được đề xuất nhiều hơn. Người sáng tạo hàng đầu hưởng lợi, người trung-dài bị lọc – và phần còn lại, nếu không muốn bị bỏ lại, sẽ làm mọi cách để có lượt xem. Kết cục: chất lượng cuộc trò chuyện công cộng có thể đi xuống dù các con số hiển thị tăng lên. Đây là một nghịch lý của nền kinh tế chú ý.
Nhưng có một điểm đáng khen. X không dùng quỹ cố định kiểu "Creator Fund" như TikTok, nơi tổng tiền được chia cho tất cả và ai cũng nhận được một phần rất nhỏ. Thay vào đó, X chọn mô hình gắn doanh thu với Premium – tức là nếu Premium tăng trưởng, miếng bánh sẽ to ra; nếu nhà sáng tạo mang về nhiều người đăng ký Premium hơn, họ sẽ được hưởng lợi. Đây là một vòng lặp thông minh. Nhà sáng tạo trở thành kênh bán hàng, có động lực để kêu gọi người hâm mộ trả phí. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra một mối lo khác: thu nhập của bạn không phụ thuộc vào giá trị bạn tạo ra, mà phụ thuộc vào quy mô người dùng trả phí của nền tảng. Nếu X không đạt mục tiêu tăng trưởng Premium, bạn sẽ nghèo đi dù nội dung của bạn là xuất sắc nhất.
Từ góc nhìn kỹ thuật, điều này khiến tôi liên tưởng đến những tranh luận trong cộng đồng blockchain về decentralization. Chúng ta đã từng cảnh báo rằng Layer 2 với sequencer tập trung chỉ là một nút đơn lẻ, dù có cơ chế chống gian lận. "Decentralized sequencer" vẫn là một từ khóa đẹp trên slide. Giờ X đang cho chúng ta một bài học tương tự trong lĩnh vực nền tảng xã hội: họ nói "trao quyền cho nhà sáng tạo", nhưng thực chất họ chỉ đang thay một ông chủ bằng một thuật toán – một ông chủ không giải thích, không minh bạch và không thể bị kiểm soát bởi người dùng. Thêm vào đó, ở châu Âu, các quy định như DSA và MiCA có thể tạo ra một lớp tuân thủ mới – nhưng chúng, giống như mọi quy định, có xu hướng tạo gánh nặng không cân xứng lên những người chơi nhỏ. Người sáng tạo độc lập sẽ phải gánh chi phí tuân thủ trong khi những người có đội ngũ pháp lý hùng mạnh vẫn luôn dẫn trước.
Trong các cuộc hội thảo tôi tổ chức ở Buenos Aires, một câu hỏi tôi luôn đặt ra cho học viên: "Nếu một hệ thống được gọi là phi tập trung, bạn có thể rời đi mà không mất gì không?" Với chương trình này, nhà sáng tạo gần như không thể rời đi mà không mất đi khán giả, lịch sử nội dung, và các mối quan hệ đã xây dựng. Điều đó có nghĩa họ bị khóa chặt. Kể cả khi thu nhập không như kỳ vọng, họ vẫn sẽ ở lại vì không còn lựa chọn.
Tuy nhiên – và đây là điểm phản trực giác – chính sự bất mãn này có thể trở thành động lực cho làn sóng di cư sang các giao thức xã hội phi tập trung. Khi người sáng tạo nhận ra họ đang "làm thuê" cho một thuật toán, họ sẽ bắt đầu tìm kiếm những nền tảng nơi họ sở hữu khán giả và dữ liệu của mình. Điều đó, vô hình trung, lại là chất xúc tác cho một hệ sinh thái mới mà những người ủng hộ blockchain như tôi vẫn luôn mong đợi.
Chương trình thưởng nội dung của X không phải là một bước lùi. Nó là một thí nghiệm quan trọng về việc làm thế nào để định giá sự chú ý. Nhưng nó cũng là một lời nhắc nhở đau đớn: sự tập trung, dù được khoác lên mình tấm áo "giải thưởng" hay "thuật toán thông minh", vẫn là sự tập trung. Và trong một môi trường tập trung, người nắm chìa khóa máy chủ sẽ luôn có tiếng nói cuối cùng.
Liệu X có đủ dũng cảm để mở mã nguồn cơ chế tính toán hiển thị, cho phép kiểm toán độc lập và cung cấp một bảng điều khiển minh bạch cho người sáng tạo? Nếu không, họ đang tự chứng minh rằng mình không khác gì các ngân hàng trung ương mà họ từng chỉ trích – chỉ là khác ở đơn vị tiền tệ: điểm chú ý thay vì đồng đô la.
Bài học ở đây không chỉ nằm ở chương trình cụ thể của X. Nó nói lên một thực tế: trong hệ sinh thái nền tảng tập trung, mọi ưu đãi đều có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào. Trong khi đó, trong một hệ thống phi tập trung, các quy tắc được viết thành mã, được cộng đồng đồng thuận và không thể bị thay đổi bởi một bên duy nhất. Đó chính là lý do vì sao chúng ta – những người làm blockchain – cần tiếp tục xây dựng những không gian công cộng thực sự thuộc về người dùng.
Khi mùa xuân crypto quay trở lại và mọi người đổ xô vào các token mới, đừng quên nhìn vào những gì đang xảy ra trên các nền tảng Web2. Bởi vì câu chuyện về X không phải là câu chuyện của riêng họ. Nó là câu chuyện về quyền lực – và câu hỏi ai thực sự nắm giữ quyền lực trong thời đại của thuật toán.
Bây giờ, hãy tự hỏi: bạn đang xây dựng sự nghiệp của mình trên nền đất của ai?