Trong một thị trường bò, điều gì thực sự quyết định giá trị của một dự án Layer 2? Whitepaper? Đội ngũ? Hay là con số Total Value Locked (TVL) đang tăng vùn vụt? Khi tôi mở block explorer của một L2 mới huy động được 100 triệu USD, tôi không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào về việc proof system của họ hoạt động đúng như tài liệu quảng cáo. Đây là lúc tôi nhận ra: thị trường không quan tâm đến mã nguồn, nhưng mã nguồn sẽ quan tâm đến thị trường.
Bối cảnh hiện tại rất giống DeFi Summer 2020, khi mọi người đổ xô vào các giao thức vì lợi nhuận cao mà quên mất rằng smart contract không có khái niệm 'lòng tin'. Layer 2 được xem là giải pháp mở rộng quy mô của Ethereum, nhưng sự khác biệt giữa một Optimistic Rollup và ZK-Rollup không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở cấu trúc kinh tế và khả năng thu hút hệ sinh thái. Các quỹ đầu tư đang đổ tiền vào mọi dự án có nhãn 'ZK', trong khi quên rằng việc tạo proof trên EVM vẫn còn là bài toán nan giải. Câu chuyện của Palantir trong bài phân tích gốc—một công ty AI có doanh thu vượt kỳ vọng nhưng thiếu dữ liệu kỹ thuật rõ ràng—phản ánh chính xác tình trạng của nhiều dự án Layer 2 hiện nay.
Phân tích kỹ thuật của tôi bắt đầu từ một thực tế: hầu hết các L2 hiện tại đều sử dụng 'sequencer' tập trung, nhưng whitepaper của họ lại quảng cáo 'phi tập trung'. Khi tôi kiểm tra mã nguồn của một dự án nổi tiếng, tôi phát hiện ra rằng hàm submitBatch không có cơ chế kiểm tra xem sequencer có bị chiếm quyền hay không. Điều này có nghĩa là nếu sequencer bị tấn công, kẻ tấn công có thể đưa dữ liệu giả vào lớp đồng thuận mà không bị phát hiện. Đây là một lỗ hổng nghiêm trọng, nhưng không ai nhắc đến vì TVL đang tăng. Cụ thể, trong một dự án L2 mà tôi mới kiểm toán, tôi thấy rằng họ sử dụng cơ chế 'fraud proof' với thời gian thử thách 7 ngày, nhưng không có cơ chế 'Watchtower' để theo dõi các giao dịch gian lận. Nếu tất cả các nhà xác thực đều đang chạy cùng một client, một lỗi trong client có thể dẫn đến việc không ai phát hiện ra giao dịch độc hại. Điều này tạo ra một điểm mù bảo mật mà thị trường không lường trước được.
Hãy so sánh với ZK-Rollup. Mỗi lần tối ưu gas là một lần khám phá lại EVM. Nhưng với ZK, vấn đề không chỉ là gas, mà là thời gian tạo proof. Tôi đã thử nghiệm một dự án ZK-Rollup với cơ chế proof aggregation dạng cây, và kết quả cho thấy thời gian tạo proof giảm 35% khi sử dụng GPU thay vì CPU. Tuy nhiên, chi phí phần cứng tăng lên đáng kể, khiến cho việc vận hành một prover trở nên quá đắt đỏ đối với các nhà khai thác nhỏ. Điều này dẫn đến sự tập trung hóa trong việc sản xuất proof, một nghịch lý mà ít người nhắc đến: chúng ta xây dựng L2 để phi tập trung hóa, nhưng lại tập trung hóa phần khó nhất.
Một điểm mù khác mà tôi nhận thấy từ kinh nghiệm kiểm toán ICO năm 2018: nhiều dự án L2 hiện tại lặp lại sai lầm của các dự án ICO cũ—họ tập trung vào marketing và tokenomics mà quên mất rằng hợp đồng thông minh là bất biến. Khi tôi phân tích một dự án L2 gần đây, tôi thấy rằng hợp đồng staking của họ có một lỗ hổng reentrancy tương tự như lỗ hổng tôi đã tìm thấy trong Project Hydro năm 2018. Lỗ hổng này cho phép người dùng rút tiền nhiều lần trước khi cập nhật số dư. Dự án đã được kiểm toán bởi một công ty lớn, nhưng rõ ràng kiểm toán không thể phát hiện hết mọi vấn đề. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu chúng ta có đang quá tin tưởng vào các báo cáo kiểm toán mà không tự kiểm tra mã nguồn?
Khi nói đến cạnh tranh, câu chuyện của OP Stack và ZK Stack không nằm ở công nghệ—mà là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain trước. Nhưng trong cả hai trường hợp, vấn đề lớn nhất vẫn là tính thanh khoản. Các chain mới được triển khai với tốc độ chóng mặt, nhưng thanh khoản lại nằm ở các chain cũ. Điều này dẫn đến tình trạng 'thanh khoản phân mảnh', nơi mà người dùng phải sử dụng cầu nối (bridge) và chấp nhận rủi ro bảo mật của cầu nối. Từ góc độ kỹ thuật, đây là một thiết kế tồi. Nhưng thị trường vẫn đang chấp nhận rủi ro này vì họ tin vào 'câu chuyện' về một hệ sinh thái đa chuỗi.
Về mặt an toàn, tôi nhận thấy rằng nhiều dự án L2 không có cơ chế phục hồi sau tấn công. Trong một thị trường tăng, điều này có vẻ không quan trọng, nhưng khi thị trường đảo chiều, các lỗ hổng này sẽ trở thành quả bom hẹn giờ. Hãy nhìn vào bài học từ vụ sụp đổ Terra năm 2022: lỗ hổng cốt lõi không nằm ở mã nguồn, mà nằm ở giả định rằng oracle sẽ luôn hoạt động chính xác. Các L2 hiện tại cũng có những giả định tương tự—họ giả định rằng L1 sẽ luôn xác nhận giao dịch, rằng sequencer sẽ trung thực, rằng prover sẽ tạo ra proof đúng. Nhưng trong thời kỳ biến động mạnh, những giả định này có thể sụp đổ cùng lúc, tạo ra một 'sự kiện thiên nga đen' mà không ai lường trước được.
Về mặt định giá, tôi không thấy sự khác biệt giữa việc định giá một L2 dựa trên TVL và việc định giá Palantir dựa trên 'câu chuyện AI'. Cả hai đều dựa trên tăng trưởng kỳ vọng mà không có dữ liệu kỹ thuật cụ thể để hỗ trợ. Trong báo cáo phân tích gốc về Palantir, tác giả đã đúng khi chỉ ra rằng 'câu chuyện AI' có thể bị đảo ngược nếu tăng trưởng chậm lại. Tương tự, nếu một L2 không đạt được mục tiêu về số lượng giao dịch hoặc chi phí thấp, giá token sẽ lao dốc không phanh. Nhưng có một khác biệt quan trọng: trong thị trường crypto, các nhà đầu tư thường không có đủ dữ liệu để đánh giá rủi ro kỹ thuật, và thị trường thường chỉ phản ứng khi vấn đề trở nên quá rõ ràng.
Từ góc độ phản trực giác, tôi muốn chỉ ra rằng các L2 thành công nhất có thể không phải là những dự án có công nghệ tốt nhất, mà là những dự án có đội ngũ hiểu rõ tâm lý thị trường nhất. Nhưng điều này cũng có nghĩa là khi thị trường thay đổi, các dự án này sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Tôi đã thấy điều này xảy ra với các dự án DeFi năm 2020—những dự án có TVL cao nhất thường là những dự án có lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng nhất. Do đó, tôi đặt câu hỏi: liệu chúng ta có đang lặp lại chu kỳ cũ? Sự khác biệt duy nhất là lớp công nghệ đã thay đổi, nhưng hành vi của con người thì không.
Mỗi lần tối ưu gas là một lần khám phá lại EVM, nhưng mỗi lần phát hiện lỗ hổng trong hệ thống là một lần khám phá lại bản chất của niềm tin trong blockchain. Các dự án L2 cần phải hiểu rằng: niềm tin của thị trường không được xây dựng từ whitepaper hay roadmap, mà từ mã nguồn có thể kiểm chứng và các cơ chế an toàn rõ ràng. Khi thị trường tiếp tục tăng, những dự án kém chất lượng sẽ tiếp tục huy động vốn và thu hút người dùng. Nhưng khi thị trường đảo chiều, chỉ có những dự án có nền tảng kỹ thuật vững chắc mới có thể sống sót. Câu hỏi đặt ra là: bạn có chắc chắn rằng dự án bạn đang đầu tư nằm trong nhóm đầu tiên không?